Referenda
Het referendum
Het referendum is een vorm van directe democratie waarbij een wet of verordening ter goedkeuring wordt voorgelegd aan de kiezers. 'Directe democratie' staat hier tegenover 'vertegenwoordigende democratie', waarbij de verkozen vertegenwoordigers van het volk de wetten maken of goedkeuren. Geen enkel land wordt exclusief bij referendum bestuurd. Het referendum vormt altijd een aanvulling voor de vertegenwoordigende democratie. Door de band genomen is een referendum juridisch bindend voor de overheden die het uitschrijven. Zij worden geacht de uitslag ervan te respecteren, én er zo nodig ook uitvoering aan te geven. Toch bestaan er ook niet-bindende 'volksraadplegingen'. Wereldwijd vonden al meer dan achthonderd nationale referenda plaats. Ruim de helft daarvan werd georganiseerd in Zwitserland, het enige land waar het referendum een structureel onderdeel uitmaakt van de besluitvorming en waar alle mogelijke maatschappelijke vraagstukken aan bod kunnen komen in een referendum. dewakkereburger.be
De laatste decennia worden er meer en meer referenda gehouden, ook in landen die voordien geen referendumtraditie kenden. De meest voorkomende onderwerpen zijn: territoriale kwesties, het aannemen van een nieuwe grondwet of verdragrechtelijke verplichtingen, of ethische kwesties als abortus. In bepaalde landen of deelstaten gelden inhoudelijke beperkingen op kwesties die bij referendum beslecht kunnen worden; bijvoorbeeld een verbod op referenda inzake belastingen, begrotingen, minderheidsrechten. Slechts vier landen hebben tot nog toe geen enkel nationaal referendum op hun conto: India, Israël, Japan en de Verenigde Staten. Verschillende deelstaten in de VS kennen wel een rijke referendumtraditie.
Het initiatief voor een referendum kan uitgaan van de regering, het parlement, de president of het volk. Waar ze bestaan zijn dergelijke volksinitiatieven echter niet erg frequent en zeker niet zo succesvol. Zelfs in Zwitserland moet het burgerinitatief het vaak afleggen tegen de regeringsvoorstellen. De burgers brengen via het 'volksinitiatief' wel regelmatig een thema op de politieke agenda, maar de regering komt meestal met een (afgezwakt) tegenvoorstel.
Een nieuwe evolutie in regio's waar referenda frequent voorkomen, is dat ze ook een instrument worden van lobbygroepen. Er zijn zelfs bedrijven die met inzet van aanzienlijke budgetten en het uitbesteden aan betaalde medewerkers van het inzamelen van de vereiste handtekeningen, de besluitvorming naar hun hand proberen te zetten. Dit laatste geeft dan wel aan dat het referendum als instrument van agendasetting toch wel succesvol blijkt.
In 19 staten van de VS werden door conservatieve lobby's deelstatelijke referenda gehouden om het homohuwelijk te verbieden. Eigenlijke streefdoel is een grondwettelijk verbod. Doorgaans werd het homohuwelijk met grote meerderheid verworpen. Hier rijst de vraag naar de positie van minderheden in een stelsel van directe democratie.